Artykuł 203¹ KSH, wprowadzony w 2016 roku ustawą o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami, miał w zamierzeniu ustawodawcy przyznać zgromadzeniu wspólników „realną możliwość oddziaływania na sferę wynagrodzeń członków zarządu”.
Problem w tym, że taką możliwość wspólnicy mieli już wcześniej. Komentatorzy zgodnie oceniają art. 203¹ jako legislacyjne superfluum — przepis, który nie wprowadził nowych treści normatywnych, za to przyczynił się do powstania wątpliwości interpretacyjnych.
Dwa zdania, dwa problemy
Zdanie pierwsze stanowi, że uchwała wspólników może ustalać zasady wynagradzania członków zarządu — maksymalną wysokość wynagrodzenia, prawo do świadczeń dodatkowych, ich maksymalną wartość.
Zdanie drugie mówi, że wynagrodzenie członków zarządu „zatrudnionych na podstawie umowy o pracę lub innej umowy” określa organ albo osoba powołana uchwałą zgromadzenia wspólników do zawarcia umowy.
Rodzi to pytania: Który organ? Jaka osoba? A co z członkami zarządu pełniącymi funkcję wyłącznie na podstawie powołania, bez dodatkowej umowy?
Kto ustala wynagrodzenie — hierarchia kompetencji
W praktyce obowiązuje następująca kolejność:
Zgromadzenie wspólników — ma pierwszeństwo. Może ustalić zarówno ogólne zasady wynagradzania (widełki, limity świadczeń dodatkowych), jak i konkretne wynagrodzenie dla konkretnego członka zarządu. Uchwała może być podjęta również w trybie pisemnym, bez zwoływania zgromadzenia.
Rada nadzorcza — jeśli wspólnicy nie skorzystali ze swojej kompetencji, rada może samodzielnie określić wynagrodzenie przy zawieraniu umowy z członkiem zarządu (art. 210 § 1 KSH). Powinna jednak działać w granicach ewentualnych wytycznych ustalonych przez wspólników.
Pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia — jeśli to on reprezentuje spółkę w umowie z członkiem zarządu, może określić wynagrodzenie. Uchwała powołująca pełnomocnika może jednak zawierać szczegółowe wytyczne ograniczające jego swobodę.
Zarząd jest całkowicie wyłączony z decydowania o wynagrodzeniach swoich członków — wszyscy są dotknięci konfliktem interesów.
Świadczenia dodatkowe — katalog
Przepis mówi o „świadczeniach dodatkowych” bez ich definiowania. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 maja 2022 r. (I USK 430/21) wskazał przykładowy katalog:
- tantiemy (udział w zysku),
- premie i nagrody, w tym jubileuszowe,
- odprawy przy ustaniu stosunku (tzw. złote spadochrony),
- bonusy powitalne (golden hello),
- dodatkowe ubezpieczenia zdrowotne, majątkowe i osobowe,
- zwrot kosztów leczenia,
- mieszkanie służbowe lub zwrot kosztów najmu,
- samochód służbowy do celów prywatnych,
- zwrot kosztów szkoleń i kursów,
- zwrot kosztów reprezentacyjnych i wizerunkowych.
Tantiemy — czy są dopuszczalne w sp. z o.o.?
W spółce akcyjnej prawo członków zarządu do udziału w zysku przewiduje wprost art. 378 § 2 KSH. W przepisach o spółce z o.o. takiego odpowiednika brakuje.
Większość doktryny opowiada się jednak za dopuszczalnością tantiem również w sp. z o.o. Skoro o przeznaczeniu zysku decydują wspólnicy uchwałą, mogą przeznaczyć jego część na wypłaty dla zarządu. Dla pewności warto wprowadzić odpowiednie postanowienie do umowy spółki.
Członek zarządu bez umowy — tylko powołanie
Częsta sytuacja: członek zarządu pełni funkcję wyłącznie na podstawie uchwały o powołaniu, bez dodatkowej umowy o pracę czy kontraktu menedżerskiego. Art. 203¹ zd. 2 literalnie dotyczy tylko członków „zatrudnionych na podstawie umowy”.
Czy to oznacza, że taki członek zarządu nie może otrzymać wynagrodzenia? Nie. Podstawą wypłaty będzie sama uchwała wspólników podjęta na podstawie art. 203¹ zd. 1.
Sąd Najwyższy w wyroku z 14 października 2021 r. (I CSKP 232/21) wyraził wątpliwości co do tego, czy uchwała może być samodzielnym źródłem zobowiązania spółki. Stanowisko to jest jednak krytykowane w doktrynie — po wprowadzeniu art. 203¹ przepis wprost przewiduje taką kompetencję wspólników.
Rażąco wygórowane wynagrodzenie — konsekwencje
Umowa niezgodna z uchwałą wspólników
Jeśli wspólnicy ustalili zasady wynagradzania, a rada nadzorcza lub pełnomocnik zawarli umowę je naruszającą — postanowienia tej umowy są nieważne jako sprzeczne z ustawą (art. 58 § 1 KC w zw. z art. 203¹ KSH).
Brak uchwały, ale wygórowane wynagrodzenie
Gdy wspólnicy nie ustalili zasad, a rada lub pełnomocnik przyznali rażąco zawyżone świadczenia — umowa może być nieważna jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 KC), szczególnie gdy:
- doszło do zmowy z członkiem zarządu (koluzja),
- pełnomocnik działał sprzecznie z domniemaną wolą mocodawcy, o czym druga strona wiedziała lub powinna była wiedzieć.
Uchwała wspólników ustalająca wygórowane zasady
Jeśli większość wspólników przegłosowuje zawyżone wynagrodzenia wbrew mniejszości — szczególnie gdy beneficjentami są zarządcy powiązani z większością — wspólnik mniejszościowy może zaskarżyć uchwałę jako sprzeczną z dobrymi obyczajami i godzącą w interesy spółki (art. 249 KSH).
Dalsze konsekwencje
- odpowiedzialność odszkodowawcza członków rady nadzorczej (actio pro socio),
- kwalifikacja jako naruszenie zakazu zwrotu wkładów (art. 189 § 1 KSH), gdy zarządca jest jednocześnie wspólnikiem,
- potencjalne konsekwencje karnoskarbowe przy ukrytej dystrybucji zysku.
Spółki z udziałem Skarbu Państwa — reżim szczególny
W spółkach z udziałem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz państwowych i komunalnych osób prawnych obowiązują dodatkowe ograniczenia wynikające z ustawy o zasadach kształtowania wynagrodzeń (tzw. nowa ustawa kominowa z 2016 r.).
Wynagrodzenie składa się z:
- części stałej — od 1-krotności do 15-krotności przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, zależnie od skali działalności spółki,
- części zmiennej — do 50% (lub 100% w największych spółkach) wynagrodzenia podstawowego, uzależnionej od realizacji celów zarządczych.
Odprawa nie może przekraczać 3-krotności części stałej i przysługuje tylko przy minimum 12 miesiącach pełnienia funkcji.
Odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji — maksymalnie 100% miesięcznego wynagrodzenia podstawowego.
Praktyczne rekomendacje
Dla wspólników:
- Warto podjąć uchwałę ustalającą zasady wynagradzania, nawet jeśli umowa spółki przekazuje kompetencję radzie nadzorczej. Chroni to przed samowolą organu nadzoru.
- Jeśli wynagrodzenie ma obejmować tantiemy — bezpieczniej wprowadzić odpowiednie postanowienie do umowy spółki.
Dla rady nadzorczej:
- Przy braku uchwały wspólników — zachować ostrożność. Przyznanie rażąco wygórowanego wynagrodzenia może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą.
- Dokumentować przesłanki uzasadniające wysokość wynagrodzenia (skala działalności, wyniki, stawki rynkowe).
Dla członków zarządu:
- Upewnić się, że wynagrodzenie ma prawidłową podstawę prawną — uchwałę lub umowę zawartą zgodnie z art. 210 § 1 KSH.
- Świadczenia przyznane z naruszeniem procedury mogą być później kwestionowane jako nienależne.
